महायान बुद्ध धर्मको देदीप्यमान आकाशमा चतुर्महाराज अर्थात् चार स्वर्गका राजाहरूको स्थान अत्यन्तै उच्च, पवित्र र अनिवार्य रहेको छ। यी महान् राजाहरूलाई ‘लोकपाल’ अर्थात् विश्वका रक्षकहरू भनिन्छ, जसले सद्धर्मको ज्योतिलाई निभ्न नदिन अहोरात्र पहरेदारी गर्छन्। जब कुनै मुमुक्षु साधकले बुद्ध विहार वा चैत्यको प्रवेशद्वारमा पाइला टेक्छ, त्यहाँ प्रतिष्ठित यी तेजस्वी र प्रभावकारी विग्रहहरूले सद्धर्मको पहरेदारी गरिरहेका हुन्छन्।

संस्कृतमा ‘चतुर्’ को अर्थ चार र ‘महाराज’ को अर्थ महान् शासक हुन्छ, जसले गर्दा उनीहरूलाई संयुक्त रूपमा ‘चतुर्महाराज’ भनिन्छ। यी राजाहरू केवल पौराणिक पात्र मात्र नभई, साधकको आध्यात्मिक मार्गमा आइपर्ने अन्तरायहरूलाई (विघ्न-बाधा) हटाउने र कुशल-धर्मको रक्षा गर्ने महाशक्तिशाली देवताहरू हुन्।

ब्रह्मविहार र आध्यात्मिक गुणहरूको सम्बन्ध

यी चार स्वर्गका राजाहरू बाह्य जगतका रक्षक मात्र होइनन्, उनीहरू त बोधिसत्व मार्गका चार आधारभूत गुणहरूका मूर्त स्वरूप हुन्, जसलाई बुद्ध शासनमा ‘ब्रह्मविहार’ भनिन्छ। प्रत्येक महाराजले एक-एक विशेष कुशल-धर्मको संरक्षण गर्छन् र साधकलाई यी गुणहरू आफ्नो चित्तमा उत्पन्न गर्न प्रेरणा दिन्छन्:

• मैत्री: सबै प्राणीप्रति निस्वार्थ प्रेम।
• करुणा: दुःख निवारणको दृढ संकल्प।
• मुदिता: अरूको पुण्य र सुखमा खुसी हुने भाव।
• उपेक्षा: राग र द्वेषबाट मुक्त समभाव।

यी गुणहरूले नै साधकको चित्तलाई अकुशल क्लेशहरूबाट मुक्त गरी निर्वाण र बुद्धत्वतर्फ डोर्‍याउँछन्। यसका साथै, बौद्ध दर्शनमा संसारको द्वार वा धर्मको द्वार मानिने हाम्रा पञ्चेन्द्रियहरू (श्रवण, स्पर्श, घ्राण, रसन, र चक्षु) लाई पनि यी लोकपालहरूले सद्धर्म श्रवण र अभ्यासका लागि सुरक्षित राख्छन्।

चार लोकपालहरूको विस्तृत परिचय

१. उत्तरका अधिपति: वैश्रवण

उत्तर दिशाका संरक्षक राजा वैश्रवणलाई महायान परम्परामा ‘कुबेर’ वा ‘जम्भल’ को नामले पनि वन्दना गरिन्छ ^[४]। उनको नामको गम्भीर अर्थ ‘महान् श्रोता’ अर्थात् ‘जसले सबै कुरा सुन्छ’ भन्ने हुन्छ। उनले श्रवण इन्द्रियको रक्षा गर्छन्, जुन सद्धर्म प्राप्तिको मुख्य द्वार हो।

• कुशल गुण: उनले ‘करुणा’ को महान् गुणलाई धारण गर्छन् र साधकहरूलाई समृद्धि एवं ऐश्वर्य प्रदान गर्छन् ताकि उनीहरूले विचलित नभई धर्म अभ्यास गर्न सकून्।
• प्रतीक र रङ्ग: उनको साथमा रत्न ओकल्ने ‘नकुल’ (नेउरीमुसा जस्तो जीव) हुन्छ, जसले अनन्त पुण्य र अक्षय धनको प्रतिनिधित्व गर्छ। उनको वाहन हिमसिंह हो र उनको रङ्ग पहेँलो वा हरियो हुन्छ।
• क्लेश निवारण: वैश्रवणको अधिष्ठानले ‘ईर्ष्या’ जस्तो विषालु क्लेशलाई निर्मूल पारी चित्तमा सन्तोष पैदा गर्न मद्दत गर्छ।

२. पूर्वका अधिपति: धृतराष्ट्र

पूर्व दिशाका रक्षक धृतराष्ट्र हुन्, जसको नामको अर्थ ‘जसले विश्वलाई धारण गर्छ र धर्म रक्षा गर्छ’ भन्ने हुन्छ। उनी गन्धर्वहरूका राजा हुन् र उनले स्पर्श इन्द्रिय द्वारको रक्षा गर्छन्।

• कुशल गुण: उनले ‘मुदिता’ अर्थात् मुदित भावको रक्षा गर्छन्। संगीत र कलाको पावन माध्यमबाट उनले संसारमा सामञ्जस्य र आध्यात्मिक प्रेरणा फैलाउँछन्।
• प्रतीक र रङ्ग: उनको हातमा ‘वीणा’ नामक वाद्ययन्त्र हुन्छ, जसले जगतको लय र शान्तिको दिव्य प्रतीक दिन्छ। उनको रङ्ग सेतो र वाहन श्वेत हस्ती (हात्ती) हो।
• क्लेश निवारण: उनको साधनाले ‘क्रोध’ जस्तो विनाशकारी विषलाई रचनात्मकता र आध्यात्मिक आनन्दमा रूपान्तरण गर्छ।

३. दक्षिणका अधिपति: विरूढक

दक्षिण दिशाको रक्षा गर्ने उत्तरदायित्व राजा विरूढकको हो, जसको अर्थ ‘जसले आध्यात्मिक विकास र वृद्धि गराउँछ’ भन्ने हुन्छ। उनले घ्राण (सुँघ्ने) र रसन (स्वाद लिने) इन्द्रिय द्वारको रक्षा गर्छन्।

• कुशल गुण: उनी ‘उपेक्षा’ का संवर्धक हुन्। उनले साधकको पुण्य-सम्भार र आध्यात्मिक प्रगतिको मार्गमा सहयोग पुर्‍याउँछन्।
• प्रतीक र रङ्ग: उनको हातमा सद्धर्मको रक्षाका लागि एउटा शक्तिशाली खड्ग (तरबार) हुन्छ। उनको रङ्ग नीलो र प्रतीक जनावर नीलो नाग हो।
• क्लेश निवारण: विरूढकले ‘मान’ (अहङ्कार) जस्तो क्लेशलाई पराजित गरी नम्रता र प्रज्ञा प्रदान गर्छन्।

४. पश्चिमका अधिपति: विरूपाक्ष

पश्चिम दिशाका अधिपति विरूपाक्ष हुन्, जसको नामको अर्थ ‘जसले दिव्य दृष्टिले सबै देख्छ’ भन्ने हुन्छ। उनी नागहरूका राजा हुन् र उनले चक्षु (देख्ने) इन्द्रियको रक्षा गर्छन्।

• कुशल गुण: उनले ‘मैत्री’ को गुणलाई संरक्षण गर्छन्। उनको तीक्ष्ण दृष्टिले धर्ममा आउन सक्ने कुनै पनि विघ्न-बाधाहरूलाई पहिचान गरी साधकको रक्षा गर्छ।
• प्रतीक र रङ्ग: उनी प्रायः ‘चैत्य’ (वा नाग) समातेको अवस्थामा देखिन्छन्, जसले सद्धर्मको अविचलित पहरेदारीलाई दर्शाउँछ। उनको रङ्ग रातो र प्रतीक पन्छी रातो गरुड वा फिनिक्स हो।
• क्लेश निवारण: विरूपाक्षको कृपाले ‘लोभ’ र संसारप्रतिको आसक्तिबाट मुक्ति मिल्छ।

सद्धर्म साधना, मन्त्र र पुण्य परिणामना

यी चारै महान् राजाहरूले बुद्धको धर्म चक्रलाई स्थिर राख्न र यसलाई दशै दिशामा फैलाउन अत्यन्तै ठूलो भूमिका खेल्छन्। साधकहरूले आफ्नो दैनिक अभ्यासमा यी लोकपालहरूको आह्वान गरी सद्धर्मको रक्षाको लागि प्रार्थना गर्न सक्छन्।

साधनाको क्रममा त्रिरत्न (बुद्ध, धर्म, र संघ) मा शरण गमन गरी, बोधिचित्त उत्पन्न गर्दै, सप्ताङ्ग पूजाको अभ्यास गरिन्छ। यसमा प्रणिपात (ढोग), पूजा (अर्घ्य), पाप देशना (पाप स्वीकार), अनुमोदना (पुण्यमा खुसी हुने), धर्मचक्र प्रवर्तनको प्रार्थना, र अन्त्यमा पुण्य परिणामना (पुण्य अर्पण) गरिन्छ।

यसरी चतुर्महाराजको भक्ति, वन्दना र साधना गर्नाले साधकको बाह्य र आन्तरिक वातावरण शुद्ध हुन्छ। लोकमा विद्यमान रोग, व्याधि, अनिकाल, दरिद्रता र कलहहरू शान्त हुन्छन् भने सद्धर्म र मङ्गलमय अवस्थाको वृद्धि हुन्छ। यी राजाहरू केवल बाह्य देवता मात्र नभएर हाम्रै चित्तभित्रका कुशल प्रवृत्तिहरूका संरक्षक हुन्। उनीहरूको पूजा गर्नु भनेको आफ्नै भित्री करुणा, मैत्री, मुदिता र उपेक्षालाई जागृत गराई बुद्धत्व प्राप्तिको मार्गमा अग्रसर हुनु हो।